गुरु पूर्णिमा केवल एक तिथि मात्र होइन, यो त्यो दिव्य क्षण हो जुन हामीलाई सम्झाउँछ कि जीवनको अन्धकार हटाउन कुनै एक व्यक्ति-गुरु-आवश्यक हुन्छ, जसले चेतनाको दीप जलाउँछ । आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने यो पर्व हिन्दू, बौद्ध, जैनजस्ता सम्प्रदायका लागि अत्यन्त श्रद्धा र कृतज्ञताको दिन हो । यस दिन महर्षि वेदव्यासको जन्म भएको मानिन्छ, जसले महाभारत, अठार पुराण, ब्रह्म सूत्र र श्रीमद्भागवतजस्ता ग्रन्थमार्फत सनातन ज्ञानको मूल आधार स्थापन गरे। गुरु पूर्णिमा गुरु–शिष्य परम्पराको उत्सव हो, जहाँ ज्ञान, करुणा र मार्गदर्शनप्रति हामी कृतज्ञता प्रकट गर्छौं ।
नेपालजस्तो आध्यात्मिक धरोहरले भरिएको देशमा यस्ता थुप्रै पूज्य गुरु, ऋषि, योगी र साधकहरू जन्मनुभएको छ, जसले न केवल धार्मिक चेतनालाई जीवित राखे, तर राष्ट्रको सांस्कृतिक मेरुदण्ड पनि बलियो बनाए । यिनीहरूको योगदान केवल ग्रन्थ र प्रवचनमा सीमित छैन, उनीहरूको जीवन नै पाठशाला थियो, जहाँ समर्पण र सेवा मुख्य शिक्षा थियो ।
(१) योगी नरहरिनाथ (१९७१–२०५९)
योगी नरहरिनाथ नेपालको एक अत्यन्त सम्मानित योगी, इतिहासकार, साहित्यकार र तपस्वी थिए। उनले आफ्नो जीवन भरि हिन्दू धर्म, संस्कृति र नेपालको प्राचीन इतिहासको खोज, संरक्षण र प्रचारमा समर्पित गरे । उनले ५७० भन्दा बढी ग्रन्थ र पुस्तकहरू लेखेका थिए, जसमा धार्मिक ग्रन्थ, ऐतिहासिक दस्तावेज, शिलालेखको व्याख्या, ताम्रपत्रको अनुवाद तथा नेपालका जातजातिको मौलिक इतिहास समावेश छन्। उनी शुद्ध नेपाली भाषामा लेख्ने पहिलो विद्वानमध्ये एक हुन् । योगी नरहरिनाथले नवलपरासीको बेलौरी, कालिकास्थानमा लामो तपस्या गरी योगमार्गको अभ्यास पनि गरे। उनका योगदानहरू आज पनि शोध र अध्ययनको आधार बनेका छन् ।
(२) श्री १००८ श्री परमानन्द गिरी महाराज – पशुपतिक्षेत्र
श्री परमानन्द गिरी महाराज पशुपति क्षेत्रका प्रमुख सन्यासी र वैराग्य सम्प्रदायका धर्मगुरु हुन्। उनले योग, साधना र ब्रह्मचर्य जीवनमार्फत सनातन परम्पराको संरक्षणमा गहिरो योगदान पुर्याए। महाराजको जीवन दर्शनले अनेकौं युवालाई धार्मिक मार्गमा प्रवेश गरायो । पशुपति क्षेत्रमा उनका उपदेश र आध्यात्मिक शिक्षाले धेरै साधु–सन्त र भक्तजनहरूलाई अनुशासन र आध्यात्मिक मार्गमा डोर्याएको छ। उनले धर्म, संयम र योगमार्फत आध्यात्मिक जागरणको अभियान चलाए। पशुपतिनाथको महत्त्वलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित गर्न उनले विभिन्न कार्यक्रमहरूको आयोजना गरेका थिए ।
(३) स्वामी प्रपन्नाचार्य (१९८०–२०७२)
स्वामी प्रपन्नाचार्य नेपालका एक उच्च कोटिका संस्कृतविद्, धर्मशास्त्रज्ञ र वैदिक चिन्तक थिए। उनले जीवनभर नेपालमा वेद, उपनिषद्, पुराण र स्मृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा समर्पित रहे। स्वामीजीले हजारौं दुर्लभ पाण्डुलिपिहरूको संरक्षण गरे र देशविदेशबाट सङ्कलन गरी ती ज्ञानहरू नेपाली समाजमा हस्तान्तरण गरे । उनले शिक्षित, संस्कारित र धर्मनिष्ठ समाज निर्माणका लागि अनगिन्ती व्याख्यान दिए । उनको कार्यले नेपालमा वैदिक अध्ययन केन्द्रको विस्तार र सनातन धर्मको आध्यात्मिक चेतनाको पुनर्जागरण भयो। उनी संस्कृत भाषा र धार्मिक ग्रन्थमा अद्वितीय अधिकार राख्ने महान गुरु थिए ।
(४) श्री महेशानन्द गिरी – जनकपुरधाम
श्री महेशानन्द गिरी रामानुज सम्प्रदायका प्रतिष्ठित सन्त थिए। उनी जनकपुरधाममा बसोबास गर्दै रामायण, भक्तियोग र वेद–वेदान्तका सन्देश फैलाउने कार्यमा अग्रणी थिए। जनकपुरलाई धार्मिक पर्यटन र राम–सीताको लीलास्थलीको रूपमा विस्तार गर्न उनले उल्लेखनीय योगदान दिए। गिरी महाराजको उपदेश सरल, भक्तिमय र वैदिक शिक्षा आधारित थियो, जसले भक्तजनहरूलाई आध्यात्मिक उन्नतिको मार्ग देखाउँथ्यो। उनले रामानुज सम्प्रदायको अनुशासन र भक्ति–ज्ञान सन्तुलनलाई जनजीवनमा स्थापित गरे। जनकपुरमा उनलाई धेरै भक्तजनहरूले ‘चलन्त रामायण’ पनि भन्थे ।
(५) श्री सन्तोषानन्द सरस्वती – नेपालगञ्ज क्षेत्र
श्री सन्तोषानन्द सरस्वती वेदान्त, उपनिषद् र योगमार्गका ज्ञाता थिए। उनले नेपालको पश्चिमी भूभाग, विशेषतः नेपालगञ्ज क्षेत्रका ग्रामीण भेगमा वैदिक ज्ञान, साधना र धर्मशिक्षाको प्रचार गरे। गाउँगाउँमा यात्रा गर्दै उनले सत्य, अहिंसा, संयम र सादगीमा आधारित जीवनशैलीको प्रेरणा दिए । उनले धर्मशालाहरू, संस्कृत पाठशालाहरू स्थापना गरे र सनातन धर्मको जरा बलियो बनाउने काम गरे। सन्तोषानन्दले सम्पूर्ण जीवन ब्रह्मचर्य, योग साधना र सेवा कार्यमा समर्पित गरे। उनले जीवनमार्फत नै ‘साधु सेवा धर्म हो’ भन्ने सन्देश दिएका थिए ।
(६) श्री गंगानन्द गिरि महाराज – गङ्गेश्वर, सिन्धुली
गंगानन्द गिरि महाराज एक महान तपस्वी र भक्तियोगका प्रचारक थिए। सिन्धुलीको गङ्गेश्वर क्षेत्रमा बसेर उनले लामो समयसम्म गहन तपस्या, ध्यान र योगमार्फत आध्यात्मिक ऊर्जा सञ्चार गरे। गङ्गेश्वर मन्दिरलाई धार्मिक चेतनाको केन्द्र बनाउन उनले सक्रिय भूमिका खेले । उनको जीवन कठोर तपस्या, सरलता र निःस्वार्थ सेवामा आधारित थियो। गिरि महाराजले भक्तिमार्गलाई सामाजिक जागरणसँग जोड्दै धार्मिक पुनरुत्थानको उदाहरण प्रस्तुत गरे। उनले हजारौं भक्तजनहरूलाई साधना र आत्मचिन्तनमार्फत जीवन रूपान्तरणको मार्ग देखाए ।
(७) पाणिनी ऋषि
पाणिनी ऋषि संस्कृत व्याकरणका जनक र अष्टाध्यायीका रचयिता थिए । उनले विश्वकै पहिलो व्यवस्थित भाषाशास्त्रीय ग्रन्थ तयार गरेर भाषा, चिन्तन र व्याकरणको नयाँ युगको थालनी गरे। यद्यपि पाणिनी प्राचीन भारतसँग जोडिएका छन्, केही मान्यताअनुसार उनी नेपालको वर्तमान सुदूरपश्चिम भेग, विशेषतः महाकाली क्षेत्रको आसपास जन्मिएका थिए। उनका व्याकरण शास्त्र आज पनि संस्कृत, पाली, तिब्बती लगायत भाषा अध्ययनको आधार बनेका छन्। उनले “धातु” र “प्रत्यय” प्रणाली मार्फत भाषाको वैज्ञानिक संरचना स्पष्ट गरेका छन्। पाणिनी नेपाली सांस्कृतिक गौरवसँग सम्बन्धित प्राचीनतम ऋषिमध्ये एक मानिन्छन् ।
(८) व्यास ऋषि (महर्षि वेदव्यास)
महर्षि वेदव्यास वैदिक साहित्यका मूर्धन्य रचयिता हुन् । उनले वेदलाई वर्गीकरण गरेर ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेदमा विभाजित गरे । साथै, उनले महाभारत, ब्रह्मसूत्र, अठार पुराण र श्रीमद्भागवतजस्ता ग्रन्थहरूको रचना गरे। व्यास ऋषिको जन्म आषाढ पूर्णिमामा भएको मानिन्छ, जसले गर्दा त्यो दिनलाई गुरु पूर्णिमा भनेर मनाइन्छ । केही धार्मिक मान्यतामा उनलाई नेपालको गण्डकी क्षेत्र, विशेषतः मादी, व्यास गुफा र देवघाट क्षेत्रसँग जोडिएको बताइन्छ। उनी ज्ञान, साधना र धर्मशास्त्रको प्रतीक हुन् । व्यास ऋषिको योगदानले सम्पूर्ण सनातन दर्शनलाई एउटा स्थायी आधार प्रदान गरेको छ ।
(९) महागुरु फाल्गुनन्द (१९४२–२००५)
फाल्गुनन्द लिङ्देन किरात समुदायका आध्यात्मिक, सामाजिक र नैतिक गुरुपुरुष थिए। उनले पूर्वी नेपालका लिम्बू समुदायलाई धर्म, शिक्षा, नैतिकता र अनुशासनमा आधारित जीवन यापनको मार्गदर्शन गरे। उनले “थुइ–म्वा यम्बा” (सत्य बोल, साँचो खा) भन्ने सन्देश दिए, जसले सामाजिक शुद्धता र सदाचारको मार्ग प्रशस्त गर्यो। फाल्गुनन्दले परम्परागत धर्म र परिपाटिलाई आधुनिकीकरणको दिशामा अघि बढाए । उनी नेपाली इतिहासका प्रथम आदिवासी समाज सुधारकमध्ये एक मानिन्छन् । १९९३ सालमा नेपाल सरकारले उनलाई राष्ट्रिय विभूतिको मान्यता दिएको थियो ।
अन्य पूजनीय गुरुहरू जसले नेपालको भूमिमा ज्ञान र सनातन कर्मलाई जिवन्त बनाएः
भृकुटी मठका गुरुवर्ग – हिन्दू–बौद्ध समन्वय र सांस्कृतिक शिक्षाको केन्द्र ।
रामानन्दाचार्य सम्प्रदायका गुरुहरू – मिथिला क्षेत्रमा रामानुज परम्पराको प्रसार ।
नाथ सम्प्रदायका गुरुहरू – गोरखनाथ, गोरखकाली लगायत गुफा–मन्दिरहरूमा सक्रिय ।
स्वामी विवेकानन्दको प्रभाव – यद्यपि भारतीय थिए, तर नेपालको आध्यात्मिक बौद्धिक चेतनामा स्थायी छाप छ ।
गुरु पूर्णिमा केवल वेदव्यासको जयन्ती होइन, यो त्यो दिन हो जब हामी ज्ञान, सदाचार र संस्कारका प्रति समर्पित गुरुहरूको स्मरण गर्छौं । नेपालजस्ता सनातन संस्कृति बोक्ने राष्ट्रमा यी पूज्य गुरुहरूको योगदान आधुनिक राष्ट्रनिर्माण, चेतनाको पुनरुत्थान र जीवनशैलीमा परिवर्तन ल्याउने शक्तिशाली प्रेरणा हो। आजको दिन हामी सबैले गुरु प्रती श्रद्धा, आभार र अनुकरणीयता प्रकट गर्ने दिन हो, ज्ञानको आराधना गर्ने दिन हो ।
गुरु पूर्णिमाको महत्व
गुरु पूर्णिमा त्यो विशेष दिन हो, जब हामी हाम्रो जीवनका गुरुहरूलाई सम्मानपूर्वक नमन गर्छौं । यी गुरुहरू हाम्रा शिक्षक, आमाबुवा, आध्यात्मिक मार्गदर्शक वा त्यो कुनै पनि व्यक्ति हुन सक्छन् जसले हामीलाई जीवनको सही मार्ग देखाएका छन् । यो पर्वको धार्मिक र भावनात्मक महत्व अत्यन्त गहिरो छ ।
मान्यता अनुसार, आषाढ पूर्णिमाकै दिन महर्षि वेदव्यासको जन्म भएको थियो, जसले वेद, पुराण र महाभारतजस्ता महान ग्रन्थहरूको रचना गरेर सनातन धर्मलाई एक गहिरो बौद्धिक आधार प्रदान गर्नुभयो । त्यसैले यस दिनलाई वेदव्यास जयन्तीको रूपमा पनि श्रद्धापूर्वक मनाइन्छ ।
गुरु पूर्णिमाको भोलिपल्टदेखि श्रावण महिनाको शुभारम्भ हुने गर्दछ, जुन विशेषगरी उत्तर भारतमा शिवभक्ति र व्रतहरूको लागि अत्यन्तै पवित्र मानिन्छ । यस अवसरमा भगवान् विष्णु, माता लक्ष्मी र महर्षि वेदव्यासको पूजा गर्नु विशेष फलदायी मानिन्छ ।
यस दिनमा मानिसहरू आफ्ना गुरुहरूबाट आशीर्वाद लिन्छन्, तिनीहरूलाई उपहार अर्पण गर्छन् र आफ्ना भावनात्मक कृतज्ञता प्रकट गर्छन् । गुरु पूर्णिमा केवल परम्परा मात्र होइन, त्यो सच्चा ज्ञान र मार्गदर्शनको पूजा हो, जसले जीवनलाई सार्थक र उज्यालो बनाउँछ ।
जय गुरु देव ।
शुभ गुरु पूर्णिमा ।।
